Ljubavni život Paje Jovanovića | Kurir

U životu gotovo svakog velikog umetnika postoji žena koja preraste granice obične ljubavi. Postane lice koje se traži u gomili, senka koja se pojavljuje na platnu i onda kada model nije prisutan, uspomena kojoj se umetnik vraća godinama. U životu Paje Jovanovića takvih žena bilo je više, ali su dve ostavile najdublji trag – jedna kao neostvarena ljubav njegove mladosti, druga kao supruga, muza i verna saputnica tokom četiri decenije.

Po povratku sa studija u rodni Vršac, mladi Paja Jovanović upoznao je Emiliju Milu Mandukić, jednu od najlepših i najotmenijih devojaka u gradu. Njeni damski maniri i držanje privukli su pažnju slikara koji je već počinjao da gradi ozbiljnu umetničku karijeru.

Najpre su razmenjivali stidljive poglede, zatim su se upoznali, a naklonost je ubrzo prerasla u veliku ljubav. Paja je poželeo da Milu oženi i, u skladu sa običajima tog vremena, njenom ocu predao 50 zlatnika kao svojevrsnu potvrdu ozbiljnosti svojih namera.

Međutim, brak se nije dogodio. Pajin otac Stevan, koji nije znao da je sin već dao novac za buduću nevestu, zatražio je pozajmicu od Milinog imućnog oca. On je to navodno doživeo kao prevaru i uvredu, vratio 50 zlatnika i porodici Jovanović poručio da od venčanja nema ništa.

Tako je ljubav dvoje mladih prekinuta odlukom njihovih porodica. Mila se kasnije udala za vršačkog trgovca Vladimira Kostića, sa kojim je dobila sina Boru Kostića, budućeg šahovskog velemajstora, dok je Paja napustio Srbiju i nastavio život u evropskim umetničkim centrima.

Iako se njihova ljubavna priča završila bez venčanja, veruje se da Mila nije nestala iz Pajinog umetničkog sveta. Istoričari umetnosti smatraju da ju je prikazao kao devojku koja bere grožđe na čuvenom „Vršačkom triptihu“ iz 1895. godine.

Njene crte lica, prema istim tumačenjima, poslužile su mu i kada je stvarao lik carice Jelene u monumentalnoj kompoziciji poznatoj kao „Krunisanje cara Dušana“, odnosno „Proglašenje Dušanovog zakonika“. Tako je žena koju nije uspeo da odvede pred oltar na njegovom platnu dobila krunu.

U njegovim memoarima Milino ime nije posebno istaknuto, ali je sačuvana Pajina fotografija sa rukom ispisanom posvetom: „Tebi Milo, tvoj Paja“. Za mnoge je upravo ta kratka rečenica ostala najličniji dokaz emocije koju je slikar nosio iz mladosti.

Paja Jovanović je smatrao da umetnost počinje tamo gde se rađa ljubav prema lepoti. Tokom karijere portretisao je brojne žene iz evropskog visokog društva, tragajući za skladom lica, pokreta i karaktera. Ipak, tek će mu jedna mlada Bečlijka postati najvažniji model i životna saputnica.

Godine 1905. Paja je već bio afirmisan umetnik koji je najveći deo života provodio u Beču. U zgradi u kojoj je stanovao upoznao je Herminu Muni Dauber, trinaestogodišnju ćerku vlasnika, odnosno nastojnika zgrade.

Ona je volela da dolazi u njegov atelje i posmatra ga dok radi. Privlačile su je boje, platna i način na koji su se pod umetnikovom rukom rađali ljudski likovi. Njen otac ju je, prema pričama koje su ostale sačuvane, opominjao da ne uznemirava slikara, koji je tada bio u četrdesetim godinama.

– Otišao je u Beč, iznajmio je tamo stan i tada susreo po prvi put trinaestogodišnju Herminu Muni Dauber, ćerku njegovog stanodavca, odnosno nastojnika zgrade u kojoj je živeo. Kažu da je otac Muni Dauber korio ćerku da ne smeta umetniku, koji je već bio u prilično pristojnim godinama. On je imao već četrdeset i nešto kada je nju upoznao, da mu ne smeta dok radi – rekla je Sanja Đaković, autorka ture „Ljubavna šetnja Beogradom“ ranije za RTS.

Muni je, ipak, nastavila da posmatra slikara u njegovom svetu četkica, paleta i nedovršenih portreta. Jednog dana Paja je odlučio da i nju naslika. Taj trenutak bio je početak odnosa koji će vremenom prerasti u mnogo više od veze slikara i modela.

Kako je Muni odrastala, postajala je sve važnija u Pajinom životu i stvaralaštvu. Bila je njegov model, inspiracija i žena čije je lice iznova proučavao i prenosio na platno.

Venčali su se u Budimpešti 27. marta 1917. godine. Muni je tada imala 25, a Paja 58 godina, pa je između njih postojala razlika od 33 godine.

– Kada su se venčali, njoj je bilo 25, a njemu 58 godina, razlika u godinama bila je 33 godine. Paja Jovanović je vodio računa o svojoj supruzi, plaćao je časove stranog jezika, vodio računa o njenom obrazovanju, plaćao časove tenisa, jahanja, govorio joj kako da se postavi, pošto je ona bila njegov model, kako da pozira najbolje i znao je da izvuče lepotu iz nje – rekla je Sanja Đaković, autorka ture „Ljubavna šetnja Beogradom“.

Paja je želeo da njegova supruga bude obrazovana, samouverena i spremna za život u društvu u kojem su se kretali. Plaćao joj je časove jezika, tenisa i jahanja, usmeravao je kako da pozira, ali je pre svega u njoj prepoznavao lepotu koja ga je podsticala da stvara.

Pre nego što je upoznao Muni, Paja Jovanović nije često slikao aktove. Govorio je da su na časove slikanja dolazili modeli u poznijim godinama i da njihova tela u njemu nisu budila dovoljno umetničkog nadahnuća.

Sa Muni se to promenilo. Njeno lice i telo odgovarali su idealima akademskog slikarstva koje je negovao. Istoričari umetnosti navode da ju je slikao mnogo češće nego ranije modele, stvarajući niz portreta i aktova po kojima je ostala upamćena.

Kako je objašnjeno u priči o njihovom odnosu, njeno lice i telo bili su kao iz slikarskih azbuka, odnosno knjiga. Za Paju ona nije bila samo lepa žena, već model u kojem je pronalazio sklad proporcija, pokreta i izraza.

Na njegovim portretima Muni se pojavljuje kao elegantna dama, ali i kao intimna umetnička inspiracija. Paja je umeo da je predstavi raskošno odevenu, sa držanjem žene iz visokog društva, ali i bez odeće, u slikama koje su otkrivale drugačiju, ličniju stranu njegovog stvaralaštva.

Brak Paje i Muni trajao je oko četiri decenije. Živeli su između Beča i Beograda, prolazili kroz ratove, selidbe, godine uspeha, ali i periode neizvesnosti i oskudice.

Muni je pratila supruga, brinula o njemu i pomagala mu u svakodnevnom životu, naročito u poznim godinama, kada su mu slabili sluh i vid. Iako mnogo mlađa, ostala mu je posvećena do njegove smrti 1957. godine.

Njihov zajednički život nije bio samo ljubavna priča, već i svojevrsno umetničko partnerstvo. Ona je čuvala njegovu zaostavštinu, vodila računa o njegovim radovima i pomogla da se ostvari želja da deo onoga što je stvorio ostane Beogradu.

Pogledajte u galeriji slike Paje Jovanovića:

Paja je još početkom pedesetih godina započeo prepisku sa Muzejom grada Beograda u vezi sa formiranjem legata. Zbirka danas obuhvata više od 800 predmeta iz njegovog života i rada, a postavka Muzeja Paje Jovanovića uređena je tako da podseća na njegov bečki stan i atelje.

Nakon Pajine smrti Muni je nastavila da se stara o njegovom nasleđu. Muzeju grada Beograda poslala je umetnička dela koja su mu bila posebno draga, a iz sopstvene kolekcije darovala je još 11 slika.

Postavila je samo jedan uslov – da ti radovi budu prikazani javnosti tek nakon njene smrti.

Iako nikada nije u potpunosti savladala srpski jezik, Muni je ostala snažno vezana za zemlju svog supruga. Po sopstvenoj želji sahranjena je pored Paje Jovanovića na Novom groblju u Beogradu.

 Video: Dama pored kamina