Ko je Osman II: Tragična sudbina osmanskog sultana

Sa svega 14 godina stupio je na presto jednog od najmoćnijih carstava svog vremena, a samo četiri godine kasnije završio je kao zarobljenik sopstvene vojske. Sultan Osman II, poznat i kao Osman Mladi, pokušao je da promeni poredak koji je smatrao odgovornim za slabost države, ali su se njegove zamisli okrenule protiv njega. Njegova vladavina završila se svrgavanjem, poniženjem i brutalnim ubistvom u tvrđavi Jedikule.

Za razliku od ranijih sultana, Osman nije imao majku koja bi mu predstavljala važan politički oslonac. Mahfiruz je umrla je pre nego što je Osman došao na presto, pa je mladi vladar ostao bez jedne od najvažnijih figura koje su u tadašnjoj dvorskoj politici mogle da okupe i usmere haremsku mrežu podrške. Istoričari upravo odsustvo snažne ženske političke baze navode kao jednu od okolnosti koje su dodatno otežavale njegov položaj.

Taner Olmez u ulozi sultana Osmana II u seriji “Sultanija Kosem”:

Kada je Osman došao na vlast 26. februara 1618. godine imao je samo 14 godina, baš kao i njegov otac, sultan Ahmed I, koji je umro veoma mlad, u svojoj 28. godini. Posle Ahmedove smrti, na presto je došao njegov brat Mustafa, koji je vladao samo tri meseca, nakon čega je svrgnut usled lošeg mentalnog stanja, u korist njegovog bratanca Osmana.

Nakon što je dobio sina, princa Omera, u januaru 1621. godine Osman je naredio pogubljenje svog mlađeg brata Mehmeda, sina sultanije Kosem, što je izazvalo nezadovoljstvo u redovima vojske, a naročito janičara. Nedugo posle toga princ Omer je preminuo za vreme ceremonije povodom njegovog rođenja.

Osmanova vladavina počela je u vremenu kada je vlast sultana već bila ozbiljno opterećena uticajem različitih dvorskih i vojnih grupa. Posebno su se izdvajali janičari, koji su tokom ranog 17. veka postali važan politički faktor. Osman je vrlo brzo pokušao da ojača ličnu vlast i vrati deo autoriteta koji je sultan izgubio. Bio je duboko nezadovoljan ponašanjem janičara, a loše iskustvo iz pohoda na Poljsku kada su podigli pobunu dodatno je učvrstilo njegovu nameru da promeni vojni sistem. 

Osman je smatrao da je nedostatak zalaganja vojske bio glavni razlog neuspeha pohoda na Poljsku, zbog čega je počeo da razmišlja o uvođenju određenih novina u vojnoj oblasti. Njegova ideja bila je da se stvori nova vojska koja bi bila neposrednije vezana za sultana, dok bi uticaj janjičara bio smanjen. Planirao je da nove vojnike regrutuje među stanovništvom Anadolije i Sirije, kao i iz različitih grupa na teritorijama Carstva. Istovremeno, razmatrao je i promenu političkog težišta države.

Istoričari navode da je sultan razmišljao o premeštanju prestonice, kao i o odlasku na hadžiluk u Meku, što bi predstavljalo snažan simbolički potez jednog vladara, jer nijedan osmanski sultan pre njega nije lično išao na hadžiluk. Njegove zamisli zato nisu bile samo vojna reforma, već pokušaj šire promene načina na koji je sultan vršio vlast. Takođe, cilj mu je bio i smanjivanje ekonomskog i političkog uticaja uleme i uklanjanje njenog uticaja na državne poslove.

Upravo u tom periodu Carigrad je pogodila i jedna od najtežih zima. Nekoliko dana posle pogubljenja princa Mehmeda u januaru su usledile velike hladnoće, a u februaru se Bosfor potpuno zaledio. Osmanski hroničar Ibrahim Pečevi zabeležio je da je led na kratko napravio svojevrsni most između evropske i azijske strane grada, pa su ljudi mogli da prelaze do Uskudara, naselja na azijskoj strani grada, pešice. Velika hladnoća pogodila je snabdevanje grada i doprinela nestašicama hrane.

Osmanove reforme, međutim, predstavljale su direktnu pretnju položaju janičara. Njihov korpus više nije bio samo vojna formacija već i snažan politički faktor, a pokušaji da se stvori nova vojska koja bi mogla da ga zameni predstavljali su opasnost za njihove privilegije i uticaj. Osman je, prema istorijskim izvorima, dodatno zaoštrio odnose sa janičarima merama protiv mesta gde su se okupljali, dok su se istovremeno širile glasine da namerava da ih ukloni i tokom planiranog odlaska na hadžiluk u Meku. Njegovi protivnici počeli su da se organizuju, a sultan je ostajao sve izolovaniji.

U maju 1622. godine sukob je prerastao u otvorenu pobunu. Ulema kojoj su smanjeni prihodi i janičari koji su strahovali da im je budućnost ugrožena, udružili su se i zatražili od Osmana da pogubi pojedine ljude, među kojima su bili Sulejman-aga i Hodža Omer-efendija. Pošto sultan nije prihvatio njihove zahteve, 19. maja 1622. godine izbila je pobuna. Kada su pobunjenici ušli u palatu i proglasili Mustafu I za sultana, neki njihovi zahtevi su ispunjeni, ali ni to nije zaustavilo pobunu. 

Scene ponižavanja i zlostavljanja sultana Osmana II prikazane u seriji “Sultanija Kosem”:

Janičari su ubili glavnog haremskog evnuha Sulejman-agu, a zatim pronašli mladog sultana, uhvatili ga i svrgnuli sa prestola. Prozvali su ga “Osman Čelebi” i odlučili da ga ponize, pa je sultan prema svedočenjima iz tog vremena, sproveden kroz prestonicu na konju, dok su ga pobunjenici i okupljen narod zlostavljali i vređali. Jedan od pobunjenika stezao mu je listove nogu i psovao ga, a potom je odveden u tvrđavu Jedikule, gde je mučen.

Kada je sultan pokušao da se odupre, stegli su mu testise kako bi ga onesposobili, a zatim su ga zadavili omčom oko vrata 20. maja 1622. godine. Osman tada nije imao ni punih 18 godina. Njegovo pogubljenje organizovao je veliki vezir Kara Davut-paša, poreklom Srbin, koji je i sam učestvovao u zločinu, dok se u istorijskim izvorima navodi da su iza odluke o njegovom uklanjanju stajali i ljudi iz kruga sultana Mustafe I i njegove majke Halime. Jedan od Osmanovih ubica odsekao mu je uvo posle ubistva i odneo ga sultaniji Halime kao neku vrstu trofeja. Njegovo telo potom je sahranjeno u turbetu njegovog oca Ahmeda I, kod Plave džamije. Ovaj događaj poznat je pod nazivom “Osmanova tragedija”.

Tvrđava Jedikule u Istanbulu gde je ubijen sultan Osman II:

Smrt Osmana II bila je presedan u istoriji Osmanskog carstva: prvi put je jedan sultan ubijen u pobuni janjičara. Na presto je ponovo vraćen Mustafa I, ali njegova druga vladavina trajala je kratko. Već 1623. godine nasledio ga je jedanaestogodišnji Murat IV, sin sultanije Kosem i sultana Ahmeda I. Murat je bio veoma pogođen smrću svog voljenog starijeg brata. U Konji je, kako se navodi, godinama kasnije među okupljenima prepoznao dvojicu bivših janjičara koji su učestvovali u ubistvu njegovog brata i obojicu pogubio udarcima buzdovanom teškim 150 kilograma.

Čuveni dubrovački pesnik srpskog porekla Ivan Gundulić (1589 – 1638), koji je bio savremenik Osmana II, je u tragičnoj sultanovoj sudbini pronašao inspiraciju za građu svog epa “Osman” 1622. godine, u kom je opisao njegovu smrt. U turskom istorijskom spektaklu, seriji “Sultanija Kosem”, sultana Osmana II igrao je glumac Taner Olmez.