Nacistički motor pronađen u Dunavu u Budimpešti

Nakon što je zbog rekordno niskog vodostaja Dunava u Mađarskoj nedavno pronađen skoro potpuno netaknut motocikl Vermahta ispod stena keja na Baćanjinom trgu u Budimpešti, postavlja se pitanje kojoj jedinici je pripadao i kako je završio u Dunavu?

Do proleća 1944. Mađarska se nije smatrala ratnim poprištem, delom zato što rat još nije stigao do njenih granica, a delom zato što saveznici još nisu počeli sistematski da je bombarduju. Sve se promenilo 19. marta 1944. godine, kada su oružane snage Trećeg rajha okupirale Mađarsku.

To nije bila tragedija samo za mađarske Jevreje i civilno stanovništvo uopšte, već i za sve vojnike koji su bili raspoređeni u Mađarskoj u službi Hitlerovih planova.

Prema rečima potpukovnika Norberta Samvebera, direktora Arhiva vojne istorije pri Institutu i Muzeju vojne istorije, motocikl je pripadao jednoj od najvažnijih jedinica među nemačkim snagama opkoljenim u Budimpešti.

“To je bila oklopna divizija Feldhernhale (uobičajeno skraćeno FHH), koja je imala oklopni pionirski bataljon sa istim imenom”, rekao je potpukovnik za Euronews.

“Motocikl je možda ušao u inventar ove jedinice, koja je tada bila u procesu ponovnog formiranja, u septembru 1944. godine, kada se još zvala Pionier-Bataillon (mot.) Feldherrnhalle. Krajem tog meseca, ili najkasnije početkom oktobra 1944, preimenovana je u Panzer-Pionier-Bataillon Feldherrnhalle. Motocikl i vozila koja su već bila označena oznakama jedinice nisu prefarbavani jedan po jedan, verovatno zbog nedostatka vremena”, kaže Samveber.

U blizini motocikla pronađene su i protivtenkovske mine, municija i posmrtni ostaci dvojice nemačkih vojnika. Vojni istoričar podseća da su tokom opsade Budimpešte, nakon predaje peštanskog mostobrana 18. januara 1945. godine, teško oslabljeni ostaci nemačke 22. SS dobrovoljačke konjičke divizije branili budimsku obalu Dunava.

Prema njihovim identifikacionim pločicama, koje se u svakodnevnom govoru nazivaju “dog tags”, jedan od dvojice pronađenih vojnika možda je pripadao ovoj SS jedinici. Za drugog se, takođe na osnovu identifikacione pločice, pretpostavlja da je bio vojnik Vermahta. Ne veruje se da je ijedan od njih dvojice imao direktnu vezu sa motociklom.

“Možda su ovde poginuli u borbi, ili su ih Sovjeti na licu mesta pogubili. Ovo drugo nije bilo nimalo neuobičajeno kada je reč o pripadnicima SS-a, ali pošto su Sovjeti pre pogubljenja uglavnom uklanjali identifikacione pločice, verovatniji je prvi scenario”, objašnjava Norbert Samveber.

Pregled vozila pokazao je da je menjač bio u drugoj brzini, odnosno da je ostao zaglavljen u njoj. Kustosi HM HIM-a takođe su utvrdili da je motocikl definitivno učestvovao u saobraćajnoj nezgodi pre 81 godine, ali nije moguće utvrditi da li se to dogodilo u trenutku kada je dospeo u Dunav.

“U ovoj fazi nemoguće je pouzdano rekonstruisati kako su vozilo i tela dvojice SS vojnika pronađena pored njega dospeli tamo. Isključujem mogućnost da je trajekt prelazio Dunav i da su ga Sovjeti potopili, jer ni taktička situacija ni teško zaleđena reka to ne bi dozvolile tokom opsade Budimpešte”, rekao je istoričar.

On kaže da je ovaj tip motocikla uglavnom je korišćen za kurirske zadatke, na primer za prenošenje izveštaja i naređenja.

“Pretpostavljam da je izgubljen u blizini obale dok je obavljao takvu misiju, ali da je u Dunav možda dospeo tek nakon završetka opsade, tokom raščišćavanja ruševina”, kaže stručnjak.

Jedno je, međutim, sigurno: u filmu A tizedes meg a többiek (Desetar i ostali), legendarnom delu mađarske kinematografije o običnim mađarskim vojnicima zarobljenim između nemačke i sovjetske vojske koji prelaze sa jedne strane na drugu, Imre Sinkovits nije sedeo na motociklu ovog tipa. Njegov motocikl bio je sovjetska kopija BMW-a.

Oko 12.000 primeraka modela DKW čiji je motocikl izvađen iz Dunava proizvedeno je tokom 1944. i 1945. godine, već sa blokovima motora od sivog liva zbog nestašice aluminijuma. Nakon Drugog svetskog rata Sovjeti su demontirali čitavu proizvodnu liniju i poslali je u Iževsk kao ratnu reparaciju. Tamo je do 1951. godine proizvedeno još 127.000 primeraka pod nazivom Izs-350.

Od nemačkih proizvedenih motocikala, smatra se da je preživelo svega nekoliko desetina – procenjuje se između 30 i 50 – od kojih su neki delimično u originalnom stanju.

Nemačke motorizovane pionirske čete nisu bile samo tehničke pomoćne jedinice, već su imale i značajnu borbenu vrednost. Svaka takva četa bila je opremljena sa dva teška mitraljeza, 18 lakih mitraljeza, dva minobacača kalibra 8 centimetara i šest bacača plamena koji su se nosili na leđima. U oklopnim četama bacači plamena uglavnom su bili postavljeni na njihova borbena vozila pešadije.

“To su bili odlično opremljeni jurišni bataljoni namenjeni napadima na utvrđene položaje i borbi u urbanim područjima. U velikom gradu kao što je Budimpešta, ovakve jedinice postale su posebno važne”, kaže Samveber.

Stručnjaci navode da istorija oklopne divizije Feldhernhale seže do 1935. godine, kada je Viktor Luc, šef nacističke partijske paravojne organizacije, smeđokošuljaškog Sturmabtajlunga (SA, na mađarskom Rohamosztag), želeo da stvori puk sa naoružanjem sličnim onom koje je imala SS jedinica “Lajbštandarte”.

U septembru 1936. Hitler je SA gardijskom puku dao naziv “Feldhernhale”, koji su vojnici potom nosili na uniformama, izvezen srebrnim koncem na smeđoj podlozi, na donjem delu levog rukava tunike.

Tokom Drugog svetskog rata jedinica je premeštana između zapadnog i istočnog fronta, pretrpela je velike gubitke i učestvovala je i u okupaciji Mađarske.

“Deo vojnika u diviziji Feldhernhale dolazio je iz SA”, objašnjava Samveber. “Ta organizacija imala je veliku bazu pripadnika, što je jedan od razloga zbog kojih je uopšte preživela, ali sam SA nije imao vojno naoružanje i gotovo da nije imao nikakvu ulogu u ratu – osim jedinica Feldhernhale, od kojih je jedna uključivala i motocikl pronađen kod Baćanji trga”, dodaje.

Kao primer, istoričar navodi jednog komandanta Feldhernhalea koji je kao rezervni oficir napustio stomatološku ordinaciju kako bi se pridružio vojsci i na kraju postao odlikovani oklopni general.

Između Božića 1944. i sredine februara 1945. godine oko 100.000 nemačkih i mađarskih vojnika branilo je mađarsku prestonicu. Ove snage praktično su uništene: oni koji nisu poginuli u borbama završili su u ratnom zarobljeništvu. Kada je pokušan proboj, do nemačkih linija stiglo je svega 705 nemačkih i 36 mađarskih vojnika, zajedno sa 44 civila.

Ukupni gubici sovjetskih i rumunskih snaga koje su se borile zajedno sa njima možda su iznosili oko 80.000 ljudi.

Zbog krvavih borbi tokom opsade, stanovnici tadašnje prestonice sa oko milion ljudi povukli su se u skloništa. Koliko su sukobi bili intenzivni pokazuje i činjenica da su se događale situacije u kojima su Sovjeti probili jedan zid podruma, Nemci drugi, a zatim jedni na druge pucali iznad glava prestravljenih civila. Procene broja poginulih civila kreću se između 23.000 i 38.000.

Opsada se tragično završila i za preživeli deo mađarske jevrejske zajednice. Dok su Sovjeti opsedali grad, pripadnici Streličastog krsta terorisali su stanovnike poslednjeg evropskog geta. Do kraja opsade u Budimpešti je stradalo oko 15.000 Jevreja.

“To je bilo besmisleno, užasno krvoproliće”, kaže Norbert Samveber. “Mađarska je postala žrtva nemačke strategije kupovanja vremena.”

Prema rečima vojnog istoričara, upravo je potpuno pogrešno izveden, loše pripremljen i još gore sproveden pokušaj Mađarske da se povuče iz rata doveo do produženih borbi u zemlji. Zbog toga je nemačka vrhovna komanda preusmerila gotovo sve svoje oklopne rezerve u Mađarsku sa pravca Varšava-Berlin, iako je Crvena armija ogromnom brzinom napredovala ka nemačkoj prestonici.

Operacije ovde bile su delom namenjene zaštiti naftnih polja u Zali, pošto je domaća proizvodnja približno pokrivala potrebe za gorivom nemačkih trupa koje su se borile u Mađarskoj.

Ali to nije bio najvažniji razlog, zaključuje Samveber.

“Hitler nije dozvolio da Budimpešta bude napuštena jer je želeo da pokrene ofanzivu sa peštanske strane prema severoistoku. Divizija Feldhernhale takođe je trebalo da ima ulogu u tome”, kaže on.

“Drugi razlog bio je taj što je Budimpešta služila kao mamac u odbrani industrijskog područja Beča. Ako bi Sovjeti progutali mamac i zaglavili se oko mađarske prestonice, nemačka komanda bi na taj način mogla da zaštiti Bečku kotlinu i dobije vreme za izgradnju onoga što je nazivano ‘Alpskom tvrđavom’. Bio je to grandiozan plan za dobijanje vremena. Budimpešti, zajedno sa nemačkim trupama i, naravno, nevinim stanovnicima grada, namerno je dozvoljeno da bude opkoljena i na taj način su Nemci uspeli da nametnu svoju volju Sovjetima.”

Sovjetske trupe pokušale su 29. oktobra 1944. da zauzmu Budimpeštu u pokretu. To je značilo da su napale bez prethodnih priprema ili operativne pauze i pretrpele velike gubitke. Potom su pokušale da opkole prestonicu, a kada je stigao 3. ukrajinski front, počele su sistematsku opsadu Budimpešte, koja je trajala do 13. februara 1945. godine, prvenstveno zbog nemačkih pokušaja da deblokiraju grad. Hitlerov plan da dobije na vremenu tako je uspeo.

Sagovornik Euronewsa smatra da je motocikl izvađen iz Dunava postao simbol ove dugotrajne borbe i patnje koju je ona izazvala.

“Poput vremenske kapsule, on nas iz neposredne blizine suočava sa našom prošlošću. Iz ugla vojne istorije, vozilo i nalazi povezani sa njim sada su, iz perspektive konfliktne arheologije, potvrdili i podatke koje je istraživanje tokom prethodnih decenija sastavljalo iz drugih izvora. Dvojica nemačkih vojnika u principu mogu biti identifikovana po imenu, pa za njihove porodice više nisu rođaci koji su nestali bez traga. Posle 81 godine može im se odati poslednja počast i mogu biti sahranjeni.“

Izuzetno žestoke borbe na mađarskom ratištu ostavile su brojne tragove. Međutim, delom zbog fizičke geografije zemlje – Mađarska nema velika močvarna područja – a delom zbog posleratnih akcija prikupljanja metala, ti tragovi veoma retko imaju oblik kompletnih borbenih vozila ili aviona.

U tom smislu, pronalazak ovog očuvanog motocikla posebno je značajan.